تاریخچه چاپ اولین انجیل به زبان آشوری _ نویسنده : هانیبال گورگیز

دانشنامه: 

تاريخچه چاپ اولين انجيل به زبان آشوري

نوشتة: هانيبال گورگيز

 

مدخل - اولين انجيل زبان آشوري كه با حروف سربي در چاپخانة اختراعي گوتنبرگ به  چاپ رسيد، در وين پايتخت اطريش جامة عمل پوشيد. گوتنبرگ كه آلماني بود، در سال 1450 پس از تكميل چاپخانه و نيز پس از انجام آزمايشات اوليه و رضايت‌بخش بودن كار آن، بلافاصله اقدام به چاپ كتاب‌مقدس به زبان لاتين نمود؛ كه مي‌توان آن را اولين محصول چاپخانة گوتنبرگ دانست. از مشخصات اين كتاب‌مقدس اين است كه در هر صفحه 40 سطر به چاپ رسيده، ولي دو سال بعد گوتنبرگ كتاب‌مقدس ديگري به چاپ رسانيد با 42 سطر در هر صفحه.

اما كار اصلي، زماني رونق گرفت كه توانست كتاب‌مقدس را به طور كامل در دو مجلد و در 200 نسخه در سال 1455 عرضه نمايد. چاپ كتاب‌مقدس، هزينة فوق‌العاده‌اي در برداشت، بهاي آن بسيار گران و هر نسخه درست معادل حقوق سه سال يك كارمند در آن زمان بود. ولي با وجود اين، خيلي ارزان‌تر از كتاب‌مقدسي بود كه با دست يك خطاط ماهي نوشته شده باشد. زيرا نوشتن چنين كتابي، مدت 20 سال به طول مي‌انجاميد و فقط اشراف و ثروتمندان قادر به خريد و تهية آن بودند. داشتن يك نسخه از آن در منزل، نشان اشرافيت و موجب تفاخر بود.

ترويج زبان آشوري در رم

عده‌اي از خاورشناسان و دانشمندان زبان‌شناس در رم اجتماع نمودند و به فراگرفتن يا تدريس السنة شرقي از قبيل آشوري، فارسي، عربي و چندين زبان ديگر، اقداماتي انجام مي‌دادند و يكي از آنها به نام تسئو امبروجيو (Tseoe Ambrogio) مي‌نويسد: «سه جوان آشوري به منظور شناساندن آشوري‌ها و مراسم كليسايي آنان و همچنين ترويج زبان آشوري، به شهر رم آمده و همراه خود نيز چندين نسخة خطي داشتند، اين سه جوان عبارت بودند از كشيش يوسف (Joseph)، نايب كشيش و رهبان موسي (Moses) و يك شمّاش به نام ايليه (Elias).» در يكي از روزها كه مراسمي در يك كليساي كاتوليك انجام گرفت، كشيش يوسف اجازه يافت تا مراسم مذهبي را به زبان آشوري اجرا نمايد. اين مراسم، بسيار جالب و مورد توجه حضار قرار گرفت منجمله تسئو كه خود يك زبان‌شناس بود، تحت تاثير اين مراسم علي‌الخصوص زبان آشوري قرار گرفت. تسئو مي‌نويسد كه شماي ايليه بيش از 20 سال نداشت و از 18 سالگي در رم به تدريس زبان مشغول بود و عدة كثيري از علاقه‌مندان را زبان آشوري ياد داده است.

دو نسخه خطي بسيار قديمي و بسيار جالب توسط شماس ايليه به كتابخانة واتيكان اهدا شدند، كه در حقيقت، اولين كتب زبان آشوري بودند كه در كتابخانة واتيكان تحت شماره 9 و 15 به ثبت رسيدند. در كتاب شمارة رديف 15 سه نوع صليب ترسيم شده كه بعدها در نسخه كتاب Edito Princeptكه در سال 1555 به زبان‌ آشوري توسط دانشمندي به نام ويدمنشتات تهيه شد، اقتباس گرديده است. در همين كتاب قسمت‌هايي از مزامير كه توسط تسئو به زبان آشوري ترجمه شده‌اند، ديده مي‌شوند.

تسئو بيشتر وقت خود را صرف ترجمه مزامير و انجيل زبان آشوري مي‌كرد. پس از آن كه كار ترجمه به پايان رسيد و آمادة چاپ و انتشار شد، بلافاصله و بدون فوت وقت، حروف زبان آشوري با مساعدت آن سه جوان آشوري و صنعتگران، آماده و مهيا شدند. اما در اين زمان، مصيبتي عظيم پيش آمد و آن، حمله بي‌امان سربازان فرانسواي اول امپراتور فرانسه به ايالت پاويا (Pavia) يعني محل زندگي تسئو صورت گرفت. سربازان وارد كارگاه شدند و آنرا زير و رو كردند و ويران ساختند1 و كلية وسايل چاپخانه و نوشتجات،  پراكنده و مفقود شدند؛ به طوري كه پس از گذشت هفت سال از اين واقعه، بر حسب تصادف، اوراق دستخط تسئو در يك مغازة اغذيه‌فروشي مشاهده گرديدند.

پس از اين واقعه، تسئو به يك عبادتگاه پناه برد و تا آخر عمر در همان جا به سر برد و احتمالاً در سال 1544 بدرود حيات گفته است.

در پاييز سال 1529 امپراتور شارل پنجم به منظور تبرّك تاج سلطنت و تاجگذاري به حضور پاپ كلمنت هفتم به رم سفر نمود. در ميان همراهانش، جوان برومندي بود به نام يوهان آلبرتو ويدمنشتات (Johann Albrecht Widmanstatte)، كه از قضا، توانست با تسئو كه در آن وقع جوان و بسيار فعال بود. ملاقات نمايد و از وي اطلاعاتي دربارة زبان آشوري و نسخ خطي آن كسب نمايد. تسئو يك نسخة خطي از انجيل زبان آشوري كه در اختيار داشت، به ويدمنشتات داد و وي را به فراگرفتن زبان آشوري تشويق نمود. ضمناً كتاب ديگري هم به وي داد كه با حروف زبان آشوريان غربي بود، كه در دو اندازة مختلف نوشته شده و داراي حروف الفباي جداگانه نيز بود.

تسئو دوست دانشمندي داشت به نام پوستل  (Postel)كه اصلاً فرانسوي بود. همين پوستل در سال 1536 همراه با ژان دلافوره، مسافرت‌هايي به شرق نزديك كرده بود. اين دو نفر، مشتركاً تحقيقات خود را براي يافتن و جمع‌آوري نسخ خطي به وي‍ژه زبان آشوري انجام داده بودند، كه بعدها ويدمنشتات از محضر آنان براي تكميل معلومات خود بسيار سود جست، از جمله در جلسات بحث پوستل و تسئو، بر روي تلفظ كلمات به صورت فتحه و ضمه در زبان آشوري شركت جست و براي مثال AlephياDaleth - Olaph  يا Adam - Doladيا Odomو ... كه نتيجه گرفته شد كه تلفظ با Oهم قديمي‌تر و هم ابتدايي‌تر و به زبان اكدي نزديك‌تر و در نتيجه، اصيل‌تر است.

تهيه مقدمات براي چاپ انجيل زبان آشوري

ويدمنشتات، پس از آن كه بر زبان آاشوري كاملاً مسلط گرديد و خصوصاً با موشي كشيش آشوري، دوستي بسيار نزديك و صميمانه‌اي  پيدا كرد، به فكر چاپ انجيل به زبان آشوري افتاد.

ويدمنشتات كي بود؟ وي در نزديكي شهر Ulm  در ايالت باوارياي آلمان در سال 1506 به دنيا ‌آمد. نامبرده نه فقط يك خاورشناس و دانشمند بود، بلكه يك حقوقدان و يك ديپلمات نيز بود. مدتي در دربار پاپ خدمت نمود، تا اين كه در سال 1552 از طرف دولت متبوع خود به عنوان سفير در اتريش سفلي‍منصوب گرديد. در نتيجه، موسي را نيز با خود همراه كرد. در اين زمان، پوستل در وين به عنوان استاد در دانشگاه وين به تدريس اشتغال داشت و به محض ديدار با ويدمنشتات و اطلاع از هدف وي، به كمك او آمد و نسبت به تهيه حروف چاپي با خط خوش موسي مارديني (يكي از سه نفر فوق‌الذكر)، اقدام و توسط يك صنعتگر حكاك و تراشكار ماهر به نام Kaspar Kraft حروف آماده و با كمك‌هاي مالي و بي‌دريغ و نظارت مستقيم ويدمنشتات، آخرالامر در سال 1555 انجيل به زبان آشوري از طبع خارج گرديد.2

خصوصيات و مشخصات انجيل زبان آشوري

انجيل داراي مقدمه‌اي است طولاني كه ويدمنشتات در آن به سوابق مطالعات خاورميانه در اروپا اشاره كرده و از مايكل زيمرمن Michael Zimmermann كه زحمت چاپ كتاب‌مقدس را به عهده گرفته، تشكر كرده است و براي نشان دادن تفوق، برتري و علاقه‌مندي خاندان اتريشي و سلطنتي هابسبورگ (Habsburgs) به مسائل مذهبي مسيحيت، چندين نسخه از آن را براي مسيحيان ساكن امپراتوري عثماني ارسال نمود.

در يكي از تصاوير داخل كتاب‌مقدس، در وسط، يك صليب بزرگ ترسيم شده كه در پايين صفحه اين عبارت به  زبان لاتين نقش بسته است.

IN HOC SIGNO VINCES, ET CONCULCABIS LEONEM ET DRACONEM

كه عيناً زبور 13:91 گرفته شده كه به معناي: با استعانت از پروردگار متعال "بر شير واقعي پاي خواهد نهاد و شيربچه و اژدها را پايمال خواهي كرد."3

مطالب بالاتر كه به زبان‌آشوري است و در طرفين صليب قرار دارند، عيناً ترجمه و مفهوم جملات لاتين هستند.

نقش‌هاي مياني، در طرف چپ صليب، تاج امپراتوري است كه با پرهاي طاووس مزين شده و در طرف راست، علامت كشور اتريش و در زير صليب، آرم خاص خاندان سلطنتي هابسبورگ مشاهده مي‌شود.

ملحقات و اضافات:

1 - در پيشگفتاري كه موسي فرزند كشيش اسحق اهل روستاي صور (Sauro) از توابع شهر ماردين نوشته و ضميمه انجيل نموده است، چنين آمده:

به ياري خداوند ما عيسي مسيح و الطاف و مراحم فرديناند امپراتور، از جناب ويدمنشتات كه مردي متدين و حقوقدان و سياستمدار عضو سفارت امپراتور در اتريش بوده، بر زبان آشوري نيز مسلط است و در كسب اجازة انتشار و چاپ اين كتاب‌مقدس مساعدت نموده، سپاسگزاري كرده و سعادت و سلامتي براي وي، همسر و دو دخترش از خداوند متعال مسئلت نموده است.4

2 - دكتر كوكلي ضمن انتشار تصوير صفحة عنوان كتاب مورد بحث، مي‌نويسد كه تا قبل از سال 1600 هفت نوع انجيل زبان آشوري به چاپ رسيد، كه يكي از آنها Polyglot Bible of Antwerpاست كه در سال 1569 به طبع رسيده است. همچنين در زيرنويس صفحه 32 كتاب فوق اضافه مي‌نمايد كه چاپ انجيل، اوايل سال 1555 آغاز شد. ابتدا انجيل متي و مرقس در 21 ماه مارس به اتمام رسيد، لوقا در 25 آوريل و يوحنا در 18 ماه مه.

3 - حراجي معروف كريستي در لندن، نسخه‌اي از اين انجيل را در معرض فروش گذاشته و اعلام نموده كه صفحة عنوان به رنگ قرمز و سياه، و عناوين بعضي از فصول، به رنگ قرمز چاپ شد‌اند، و كلاً داراي 16 تصوير كامل است. تيراژ اولية آن 1000 جلد كه 500 جلد براي نگهداري و توزيع در اروپا، 300 جلد براي پاتريارك انطاكيه و پاتريارك ماروني‌ها و 200 جلد باقي‌مانده به موسي داده شد، كه آنها را به ماردين ببرد. توضيح بيشتر آن كه چهار سطر صفحة عنوان كتاب به رنگ قرمز، فقط اعراب به كار رفته روي كلمات، به رنگ سياه مي‌باشند.

4‌ - توضيح: لازم به ذكر است، پس از كناره‌گيري شارل پنجم، برادرش با نام فرديناند اول، امپراتور گرديد و بر اتريش، مجارستان، بوهم و بورگاندي حكومت راند.

منابع:

1-    Wilkinson, Robert J., "Orientalism, Aramaic and Kabbalah in the Catholic Reformation", Leiden, 2007.

2-    Ackroyd P. R., "The Cambridge History of The Bible" Vol. 3, London.

3-كتاب‌مقدس، مزامير (ترجمه قديم)، چاپ دوم، سال 1999.

4-    Journal of Assyrian Academic Studies, Vol. 23, No 2., 2009, p. 30.

5-    Coakley, J. F., "The Typography of Syriac", London, 2006, p. 1.

 

 چاپ اولین انجیل از دوران گوتنبرگ ...