جایگاه کلیه و دمنه در ادبیات زبان آشوری

دانشنامه: 

امروزه گرانبها ترین نسخه ای که از کلیه و دمنه در دست است نسخه منحصر به فردی است به زبان سریانی ( آشوری ) که دست نویسی از آن در بخش کتب السنه شرقی کتابخانه دانشگاه گوتینگن آلمان gottingen univنگهداری و محافظت می شود (1) . تهیه و ترجمه این نسخه نفیس توسط یک اسقف آشوری ایرانی بنام ً پریود وت بود ً periodeutes--- bodh  ( 2 ) که گفته میشود سرپرست مسیحیان امپراطوری ایران و هند بوده انجام گرفته و دانشمندان و محققین اروپایی از روی نوشته های عبدایشوع (3) abd-isho  ( عبدالمسیح ) نام که خود وی از اساتید متعلق به کلیسای شرق آشوری و از مولفین و مترجمین بنام در قرون وسطی است به وجود ترجمه سریانی کلیله و دمنه و مترجم ان ً پریودوت بود ً پی بردند . (4)
گوستاو بیکل gostav bickel  دانشمند المانی همراه با تأودر بنفی theodore benfey  دوست و همکار هموطنش ار مدتها پیش مطالعاتی بر کلیله ودمنه داشتند و چون بر فهرست مجموعه کتب سریانی عبدایشوع ، همچون دانشمند بزرگ فرانسوی بارون سیلوستر دوساسی baron sylvevester desaucy  دسترسی یافته بودند لذا آنان نیز با نام " پریود وت بود " و آثار قلمی اش آشنایی داشتند و برای یافتن ترجمه سریانی از کتب هندی کلیله و دمنه به جستجو برخاستند ولی کمتر یافتند تا اینکه بر سبیل اتفاق موضوعی پیش آمد که ماکس مولر انگلیسی (5) max muller  طی مقاله ای آنرا شرح داده است . ماجرا که منجر به کشف و دستیابی بر تنها نسخه سریانی موجود در جهان گردید داستانی شیرین و شنیدنی دارد که اینک به نقل ان می پردازیم : (6)

آقای تأودر بنش اطلاع یافت دوست و شاگرد قدیمی اش آلبرت سوسین albert socin   سویسی بقصد مطالعه و دست یابی بر کتب و آثار قدیم عازم سفر خاورمیانه است .

بنفی طی نامه ای که برای سوسین نوشت از وی تقاضا نمود چناچه  حین مأموریت نسخه ای ا زکلیله و دمنه زبان سریانی مشاهده نماید در بدست آوردن آن ا زهیچ کوششی دریغ نورزد.(7) 

بدین منظور در بهار سال 1868 سوسین به شهرهای محل سکونت آشوریها ، از جمله  به شهر ماردین mardinکه در آسیای صغیر قرار دارد رسید ، به کتابخانه دیرالزعفران (8) که صومعه ای است در میان کوهستانهای حوالی شهر ماردین سرکشی نمود صدها مجلد از کتب خطی نایابی را مشاهده نمود که جملگی درباره میسح و مسیحیت برشته تحریر کشیده شده بودند ، چون سوسین مطلوب خود را نیافت لذا با راهنمایی راهبان صومعه مزبور به کلیسای کاتولیک های همان شهر   مراجعه نمود و از کشیشان مقیم این کلیسا درباره کتب غیر دینی و فلسفی زبان سریانی سوال کرد . کشیشی که آنجا حضور داشت به علامت تصدیق سر خود را پایین آورد و بدون اینکه کلامی بگوید آرام و بیصدا به خرانه کتب رفت و تنها کتاب غیر دینی موجود در آن کتابخانه راه آورد و در مقابل سوسین نهاد . سوسین با اولین نگاه دریافت که هر آنچه را که میخواسته یافته است زیرا کلمات " کلیله " و " دمنه " با قلم قرمز بطور واضح و مشخص تحریر شده بود .

هیجانی عظیم بر وجود سوسین مستولی گشت اما خیلی زود بر احساسات درونی خود غلبه کرد بی آنکه مطلبی گوید به محل سکونت خود که در تأسیسات میسیونرهای مذهبی امریکایی قرار داشت مراجعت نمود . به کمک همین میسیونرها و وساطت و ضمانت یکی از محترمین شهر آن کتاب را به عاریت گرفت و با فراغ بال به بررسی و مطالعه آن پرداخت ، سوسین بدون فوت وقت خطاط ماهری را استخدام نمود تا از آن نسخه رونویسی کند . طولی نکشید نسخه جدید آماده گردید و پس از چندی در اختیار پروفسور بنفی قرار گرفت . خواهیم دید که چگونه بنفی باتفاق آقای بیکل دست به انتشار آن زده است .

          

ترجمه کلیه و دمنه به زبان پهلوی پارسی  

چنین گویند : به انوشیروان پادشاه ایران زمین اطلاع داده شد که در خزاین امرای هند کتابی هست درباب تعلیم شاهزادگان و درباریان و آموختن سیاست به آنها ! مطالب حکمت آمیز کتاب از زبان مرغان و جانوران بیان شده که خواندن آنها خالی از لطف و صفا نبوده و شخص را به وجد و شعف در می آورد . بهمین سبب انوشیروان دستور داد تا در سراسر ممالکی که در تحت فرمانرواییش قرار داشتند بگردند و مردی را که زبان هندی و پهلوی پارسی را بهتر از دیگران میداند بیابند و بنزدش اوردند . ماموران پادشاه اخرالامر برزویه طبیب را که از همه اطبا و فضلای دربار و دانشمندان مملکت برتری داشت یافتند و بحضورش اوردند شاه به برزویه چنین گفت که در مملکت هند کتابی هست از زبان جانوران وحشی و مرغان و ماکیان که میخواهیم آنرا به این دیار آورده ، سپس بزبان پارسی برگردانی و برای انجام این منظور هر مقدار زر ومال لازم باشد در اختیار تو نهاده خواهد شد .. برزویه انجام این مهم را پذیرفت و شاه نیز به خزانه دار خود دستور داد پنجاه کیسه و هر کیسه محتوی ده هزار دینار در اختیار وی بگذارد . برزویه به هند رفت پس از تحمل مشقات و رنج فراوان ، کتاب مورد نظر را یافت و به ترجمه آن مشغول گردید . بدین طریق بود که کلیله و دمنه از زبان هندوان به زبان پهلوی برگردانیده شد . (9)

***

امروزه کتاب کلیله و دمنه مشتمل بر شانزده باب گردیده که نسخه اصل هندی آن ده باب داشته است ( پنج باب از پنجه تنتره و پنج باب از مهابهارته و مآخذ دیگر ) و ایرانیان با مهارت  خاصی شش باب بر آن افزوده اند که به نظر میآید در عهد انوشیروان سه باب به آن اضافه شده باشد ولی نسخه سریانی شامل همان ده باب است .

قدر مسلم آنست که از متنی به مراتب کاملتر و قدیم تر از نسخه سانسکریتی که امروزه موجود است ترجمه گردیده و همین موضوع اعتبار نسخه سریانی را دو چندان کرده و آنرا کتابی منحصر بفرد و پرارزش و معتبر نموده است . (10)

داستانهای کلیله و دمنه را یک فیلسوف هندی به نام بیدپای یا پیل پای که در زبان عربی وی را اصطلاحا بیداوا گویند ( 11) برای پادشاهی دبشرم یا دبشلیم نام " رای و برهمن " نقل کرده است و عقیده چنین است که ابتدا از زبان هندی بزبان پهلوی پارسی ترجمه شده و نسخه پهلوی پارسی است و سپس در دو قرن بعد ابن مقفع آنرا از زبان پارسی بزبان تازی برگردانیده و توسط نصراله منشی نیز اززبان عربی به فارسی امروز ترجمه شده است .

خاورشناس معروف انگلیسی بنام سردنیس راس sir denison ross  رفتن برزویه به هند و آوردن کلیله و دمنه به ایران و ترجمه آن از سانسکریت به پهلوی پارسی را داستانی مجعول و ساخته و پرداخته ابن مقفع دانسته و چنین اظهار نظر می کند ابن مقفع که خود ایرانی الاصل بوده خواسته است با بیان این داستان اعتبار و افتخاری برای هموطنان ایرانی خود کسب نماید . سر دنیسن راس همچنین معتقد است ابن مقفع ترجمه خود را از نسخه زبان سریانی انجام داده و اساسا تا آن تاریخ ترجمه ای از کلیله و دمنه زبان فارسی وجود نداشته است . (12)

*******************************************

کتاب کلیله و دمنه بخاطر شیرینی مطالب و مضامین حکمت آمیز ، علاقمندان فراوانی دارد و طی قرون متمادی یکی از پر خواننده ترین و مقبول ترین کتاب عالم شناخته شده است و علاوه بر زبانهای فارسی ، آشوری، ( سریانی )، عربی بزبانهای دیگری نیز برگردانیده شده از آن جمله یک روحانی یهودی بنام رابی یوئیل   rabi joel   و بعدها دانشمند دیگری از همین تبار به اسم یعقوب بن الیازار آنرا بزبان عبری درآوردند . علمای دیگری چون ژان دوکاپو jean de capoue   در سال 1263 میلادی و درنبورگ derenbourg   آنرا بزبان لاتین ترجمه کردند و ترجمه دیگی توسط ریموند دوبزیه raymond de beziers   نیز به لاتین صورت گرفت . مدتها این ترجمه از روی متن قدیمی نسخه ای که به زبان اسپانیولی بوده صورت گرفته است . ( 13) یک ترجمه لاتین به انضمام متن یونانی کار سیمئون ست simeon sete   که در سال 1697 انجام گرفته و در برلین به چاپ رسیده نیز مشاهده گردیده است .

در سال 1724 گالاندو galando   نامی نیز اقدام به ترجمه به زبان فرانسه نموده و در 1826 اسقفی به نام دوبواس abbe du bois   مستقیما آنرا از نسخ زبان اصلی یعنی سانسکریت متاخر به زبان فرانسه در آورده است . به طور کلی کلیله تا به امروز به دهها زبان دیگر نیز ترجمه شده که ذکر همه آنها از حوصله این مقاله خارج است و ما در اینجا به نسخی اشاره خواهیم کرد که بزبان آشوری و یا

***

اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ، دانشمندان آلمانی به زبان و ادبیات و تاریخ آشوریها تمایل فوق العاده ای نشان دادند و اکثر شرق شناسان آلمانی که شهرت جهانی دارند در این زمینه تحقیقات و مطالعاتی داشته اند و تعدادی از آنان کلیله و دمنه را مستقیما از زبان آشوری به زبان آلمانی ترجمه کرده و منتشر ساختند که ذیلأ به ذکر اقدامات آنها می پردازیم .

مستشرق آلمانی گوستاو بیکل پس از آنکه نسخه رونویسی شده کلیله سریانی ( آشوری ) را دریافت نمود آنرا ترجمه و همراه با متن به انضمام مقدمه جالب و ماهرانه ای که تئودور بنفی بر آن اضافه کرد در سال 1876 در لینپریک منتشر ساخت . این کتاب که حاصل سالها کوشش و نتیجه همکاری این دو خاورشناس نامدار آلمانی است در 406 صفحه و تحت عنوان kalila und dimnag   به چاپ رسیده است . ( 14 )  

کارل ادوارد زاخو carl edvard sachau   در کتابخانه سلطنتی برلین نسخه خطی دیگری کشف نمود وثابت کرد که ، " پریود وت بود " ترجمه خود را مستقیمأ از زبان اصلی هندی یعنی سانسکریت بعمل اورده است.

لوئی بلومنتال  louis blumenthal  در یکی از مجلات معتبر آلمان مطالب بسیار جالب درباره کلیله و دمنه اثر آقایان بیکل و بنفی نوشته و منتشر نموده است .(15)

یوهانس هرتل yohanes hertel   درباره نسخه سریانی کلیله و دمنه موضوعاتی را عنوان نموده و مفصلأ انتقاد بعمل آورده است . (16)

یکی از علمای شهیر آلمانی به نام فردریک شولتس ferderich schulthess   پس از سالها مطالعه و تحقیق کلیله را در دو جلد تحت عنوان kalila und diman syrisch und deutsch   در وین به چاپ رسانید ولی در سال 1911 آنرا در شهر برلین توزیع و منتشر نموده است . جلد اول این کتاب 214 و جلد دوم 272 صفحه دارد و چون مستقیمأ از ترجمه سریانی ( آشوری ) " بود " به آلمانی برگردانیده شده و در متن آن تصحیحاتی بعمل آورده علی الخصوص در روشن شدن نام های بکار رفته در کتاب دقت و اظهار نظرهای مفید و جالبی انجام گرفته لذا این کتاب در مقام مقایسه با کتب مشابه مقام ممتازی را دارا میباشد . شولتس می نویسد در نسخ ترجمه شده به عربی و فارسی نام گاوی که بدست شیر کشته می شود شتربه shatrabeh  نوشته شده ولی در کلیله سریانی شنزبه shanzabeh   که صحیح تر است بکار رفته و یا نام مرغ دریایی طیطوی به صورت طیطوس ترجمه شده است .

یوهان شلیفر yohanne schleifer   در یک مقاله تحقیقاتی که سال 1912 در وین منتشر ساخته به بررسی و مطالعه دقیق و عمیق کلیله و دمنه شولتس پرداخته و مطالب تاریک آنرا واضح و روشن ساخته است .

و اما تئودور نولدوکه theodore noldekeخاورشناس شهیر و آسورشناس برجسته آلمانی مستقلأ  اقدام به انتشارمتن و ترجمه دو باب بسیار معروف شاه موشان و وزرایش و دیگری کبوتر و روباه نموده که در شهر گوتینگن به سال 1879 در 68 صفحه منتشر ساخته است . 

***

در رأس دانشمندان انگلیسی ویلیام رایت william wright  مؤلف معروف کتاب " تاریخ ادبیات آشوری  " قرار دارد . (17) نامبرده یک نمونه از کلیله و دمنه زبان آشوری را که از نسخه عربی ابن مقفع ترجمه شده بود عیناَ بزبان انگلیسی  برگردانیده و منتشر نمده است . (18) و مجدداً همین دانشمند در سال 1884 اقدام به انتشار کلیله و دمنه آشوری در شهر دانشگاهی آکسفورد نموده است تحت عنوان :

The book of kalilah and dimnah travslated from arabic / nto syriac .                   

" داستانهای بیدپای " عنوان کتابی است از دانشمند دیگر انگلیسی به نام کیت فالکونر i.g.n.keith-falkoner   که در 1885 در کمبریج دست به انتشار آن زده است که شامل متن کلیله و دمنه زبان سریانی با ترجمه انگلیسی آن تجت عنوان :

Kalilah and dimnah : or the fables of bidpai.                                                               

گفته می شود در ترجمه انگلیسی این کتاب اغلاط فاحشی وجود دارد که قسمتی ناشی از حاشیه پردازی  مترجم آن و بخشی نیز مربوط به اصل نسخه سریانی است که مطالبی بر متن آن افزوده گشته است .

***

نسخه آشوری کلیله و دمنه پس از مدتی از کتابخانه کلیسای کاتولیک های شهر ماردین به موصل انتقال یافت اما مدت طولانی در موصل باقی نماند زیرا توسط یک کشیش فرانسوی به نام منسنیور رنه  گرافین mgr rene leger marie graffin  به اروپا برده شد . دانشمند بزرگ و بلند آوازه فرانسوی به نام فرانسوانو francois nau  درباره همین نسخه دست نویس و بی همتا تحت عنوان " نسخه قدیمی سریانی کلیله و دمنه  " مطالبی نوشته که در ششمین شماره از سری دوم " مجله مسیحیان مشرق " به چاپ رسیده که حاوی نکات جالبی است . ( 19)

نسخ سریان ( آشوری ) کلیله و دمنه

دقیأ نمیتوان گفت داستانهای کلیله و دمنه در چه تاریخی سروده شده (20) و آشوریها از چه تاریخی به این داستانها راغب شده و آنها را به زبان آشوری ترجمه کرده اند اما قدیمی ترین نسخه ای که اینک در دست است همان ترجمه " پریود وت بود " است که اواسط قرن ششم میلادی صورت گرفته است (21) به عقیده آرسنامی arsenami" بود " در دوران پادشاهی خسرو انوشیروان و در تحت سرپرستی اسقف اعظم " حزقیل " hezghielیا ezeghiel  میزیسته و در سال 570 میلادی موفق به اتمام ترجمه سریانی کلیله گردیده است .

اسقف عبدایشوع که قبلأ ذکری از ایشان آمد یکی از اساقفه عیسویهاست که در قرون وسطی میزیسته ترجمه " پریود وت بود " را نپسندیده و بر آن ایراداتی وارد دانسته بنابراین شکی نبست که خود عبدایشوع نیز کتاب کلیله و دمنه را به زبان اشوری برگردانیده یا حداقل با نسخه مطمئنی که در دست داشته آنرا مطابقت داده است . (22)

در قرن دهم یا یازدهم میلادی یک کشیش آشوری نسخه عربی ابن مقفع را به زبان آشوری ترجمه کرد این همان نسخه ای است که توسط ویلیام رایت انگلیسی در کتابخانه کالج تربنیتی شهر دوبلین کشف و در سال 1884 منتشر گردید . (23)library of trinity college dublin  یک نسخه خطی دیگر که مربوط به قرن دهم یا یازدهم می باشد و در دو یا سه قرن بعد ( گویا در قرن سیزدهم ) قسمت هائی بدان اضافه شده کشف گردید که اصالت فوق العاده ای دارد . سائیدگی بیش از حد اوراق صفحات آن نشان می دهد که در طول سالیان دراز توسط عده کثیری مورد استفاده قرار گرفته و به نظر خبرگان این نسخه از نسخ مشابه دیگری که از زبان عربی ترجمه شده اند در درجات بالاتری قرار دارد حتی می توان گفت معتبرتر از نسخه ای است که مورد استنساخ دانشمند فرانسوی بارون سیلوستر دوساسی قرار گرفته زیرا مطالبی که در نسخ ارائه شده توسط دوساسی و همچنین مستشرق معروف ایتالیائی به نام گیدی ignazio guidiدیده نمی شوند در نسخه زبان آشوری فوق الذکر وجود دارند . (24) هنگامیکه ماریوسف اودو (25) mar joussouf audo  اسقف کاتولیک های ناحیه القوش (26) alkosh  جهت شرکت در جلسات مجمع کلیسائی به رم سفر کرد آقایان بنفی و بیکل  به ملاقاتش شتافتند و در مورد نسخ احتمالی کلیله و دمنه سریانی موجود در ناحیه القوش با وی به مذاکره پرداختند . ماریوسف اودو چون از شدت علاقه این دو دانشمند به نسخ کلیله زبان اشوری با خبر گردید به شدت تحت تأثیرقرار گرفت و با اطلاعات جامع و سودمندی که نامبردگان در مورد کلیله و دمنه به وی دادند شییفته این کتاب گردید و چون به مسقط الراءس خود عودت نمود برادر زاده خود را که در سلک روحانیون مذهب کاتولیک قرار داشت به ترجمه کلیله و دمنه تشویق و ترغیب نمود. برادرزاده وی توما اودو از فارغ التحصیلان آموزشگاه مذهبی " معهد شمعون الصفا الکهنوتی لبطریرکیه الکلدان " در موصل و دانشکده " انتشار ایمان " propaganda fide  در رم بود و بعلت حذاقت و مهارتی که در زبانهای سریان قدیم و جدید ( آشوری کلاسیک و محاوره ای جدید ) و عربی داشت بدون کمترین مشکلی دست به ترجمه آن زد و آنرا در سال 1895 میلادی در چاپخانه فرقه مذهبی دومنییکن های شهر موصل (27) dominicains  به زبان آشوری قدیم ( که آنرا زبان ادبی آشوری یا زبان آشوری کلاسیک گوید ) به چاپ رسانید .

استقبال کم نظیر و غیر قابل انتظار از این کتاب بعمل آمد و چون در این زمان "اودو" اسقف شهر اورومیه و متروپولتین سلماس و توابع آن بود لذا تصمیم به انتشار مجدد آن گرفت و برای اینکه قابل فهم اکثریت مردم این دیار باشد آنرا بزبان محاوره ای ( زبان آشوری جدید ) ترجمه و در مطبعه لازاریست های کاتولیک شهر مزبور ( ارومیه ) به سال 1908 به چاپ رسانید . ( 28)

کشیش یوسف بیت قلیتا یکی دیگر از علمای مشهور و فضلا ی بنام کلیسای شرق آشوری ، به مجموعه داستانهای کلیله و دمنه علاقه فوق العاده ای داشت در سال 1935 کتابی در 135 صفحه تحت عنوان " مقدمه ای بر کلیله و دمنه " از زبان عربی به زبان آشوری ترجمه و منتشر نمود و سال بعد یعنی 1936 کلیله و دمنه را به زبان آشوری جدید ( زبان محاوره ای ) ترجمه و در چاپخانه شخصی خود واقع در شهر موصل عراق به چاپ رسانید .

علاوه بر آنچه گذشت ذکر این مطلب ضروری است که نسخ دیگری از کلیله ودمنه ترجمه شده به زبان آشوری در کنج کتابخانه های متعدد و معظم جهان وجود دارد که هنوز اقدامی در جهت شناسائی و معرفی آنها نگردیده (29) معذالک اینکه اکثریت قریب باتفاق دانشمندان اروپا داستانهای شیرین بید پای هندی را مستقیما از روی نسخ خطی زبان آشوری ترجمه کرده اند جز از اصالت ترجمه و رعایت امانت در انتقال مطالب که غالب مترجمین زبان سریانی " علی الخصوص پریود وت بود " انرا به طور کامل مراعات نموده اند به چیز دیگری نمی توان استناد نمود .

                                                                            

پی نوشت ها

 

  1. Warght, william , " a short history of syriac literature "  Amsterdam , 1967 . p 124
  2. پریود وت که به عربی بریود وط نوشته می شود لغتی است یونانی که به معنی نائب اسقف . نقف از صفحه 30 مجله الصوت السریانی چاپ بغداد شماره 18/17 سال 1978
  3. عبدایشوع = عبدالمسیح درباره این شخص و کتب متعددش یوسف شمعون آسمانی ( السمعانی ) در کتاب قطور و 4 جلدی بکرات نام برده است.
  4. Assemanus , j.s. " bibliotheca orientalis  clemention – vatican " . tomi tertii , parsprima , p . 219 . roma , 1725
  5. ماکس مولر ( 1809- 1874) خاورشناس معروف و آلمانی الاصل که به افکار و نظرات دانشمندان مشرق زمین عشق می ورزیده و با همکاری عده دیگری از شرق شناسان کتب دینی مشرق زمین را به انگلیسی ترجمه و تحت عنوان the sacred book of the east  چاپ آنها را از سال 1879 در آکسفورد آغاز نموده است . " سفرنامه جکسن  " تألیف ابراهام جکسن ، ترجمه آقایان منوچهر امیری ، فریدون بدره ای ، چاپ دوم تهران خوارزمی 1357 ص 77 زیرنویس .
  6. محجوب ، م . ج " درباره کلیله دمنه " انتشارات خوارمی تهران 1349 ص 69 و ایضا .     muller , max f . " ed . sacred book of the east . " 50 vols . english translation by various scholars , clarendon press , oxford , 1879 – 1910
  7. محجوب  ص 66 و ماکس مولر .
  8. کتاب تاریخ مختصر دیرالزعفران نوشته دولاپونو به زبان ترکی استانبولی  dolapond , m h . zafaran fidanligi , deyrulzafaranin muhtasar tarihi , mardin , 1955
  9. قریب استاد عبدالعظیم . " متن کامل کلیله و دمنه " کانون انتشارات علمی ، تهران ، 1361 ایضا - بید پای  ." داستانهای بیدپای  "  ترجمه محمد بن عبداله النجاری تصحیح پرویز ناتل خانلری و محمد روشن ، انتشارات خوارزمی ، تهران 1361
  10. شیکهر دکتر ایندو " پنجا تنترا " . انتشارات دانشگاه تهران شماره 710 تهران 1341 . ( مقاله دکتر محمد جواد مشکور ، مقایسه اجمالی پنجا تنترا با ترجمه های سریانی ، عربی ، پارسی  ) .
  11. ادو ، اسقف توما ، " کلیگ و دمنگ " . ارومیه 1908 مقدمه کتاب به زبان آشوری .
  12. مجتبائی ، دکتر فتح اله " ملاحظاتی درباره اعلام کلیله دمنه " در مجله زبان شناسی شماره دوم سال 1363 تهران ، مرکز نشر دانشگاهی دکتر مجتبائی مجقق ایرانی در رد نظرات سرد نیسن راس می نویسد : " در اواسط قرن ششم میلادی داستانهای کلیله و دمنه بدست برزویه طبیب ، از یکی از زبانهای هندی به زبان فارسی پهلوی در آمد و در همان روزگار نیز به زبان سریانی ترجمه شد و در قرن بعد یعنی در اواسط قرن دوم هجری به دست عبداله مقفع سپس توسط عبداله بن هلال الاهوازی از زبان پهلوی به زبان تازی در آمد. گرچه متن پهلوی این کتاب در نخستین دهه های اسلامی از میان رفت لیکن ترجمه عربی ابن مقفع امروزه در دست است . از روی همین ترجمه ها و مقایسه آنها با روایات موجود پنجه تنتره می توان تا حدودی به چگونگی ترجمه پهلوی پی بد . " ایضا – صفا دکتر ذبیح اله . " تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی " . انتشارات دانشگاه تهران 1331 ص 56-58 دکر صفا درباره ابن مقفع می نویسد :
    ......وی لهجه پهلوی را به نیکی می دانست و عربی را نیز در محیط زندگی خود بصره که از مراکز مهم ادبی عراق بود فراگرفت و در هر دو زبان استاد شد ...... تا آنجا که اطلاع دارم ابن مقفع غیر از پهلوی و عربی زبانی دیگر نمی دانست بنابراین باید کتب مذکور را از زبان پهلوی به عربی در آورده باشد .
    ایضا – الگود دکتر سیریل ، " تاریخ پزشکی ایران " ترجمه محسن جاویدان . شرکت نسبی اقبال و شرکاء تهران 1352
    ایضا – الگود دکتر سیریل ، " تاریخ پزشکی ایران و سرزمینهای خلافت شرقی " . ترجمه دکتر باهر فرقانی انتشارات امیر کبیر تهران 1356
  13. دوبزیه بنا بدستور ملکه اسپانیا اقدام به ترجمه کلیله نموده است .
  14. bickell,g.  " kalilag und dimang" , altesyrisch Unbersetzung …….. m,t einer einleitung Voh theodore benfey , leipzig , 1876
  15. blumenthal, louis . " zietschrift der deutschen morgenlandischen gesellschaft, no 44 1890
  16. . hertel , johanes , " viena oriental journal . "no 20 vien , 1906,
  17.  journal of the royal asiatic society , vol . 7 london , 1875 " a specimen of a syriac version of the kalilah wa dimnah . "
  18.  encyclopedia britanica . vol . xx11 , 1887 , " syriac literature. " an article by william wright.
  19.  nau , francois . " revue de l drient chretien . " deuxieme serie , tom 6 , (16) paris , 1911 . pp.200-204
  20. در دائره المعارف امریکانا چاپ 1963 جلد سوم ص 687 آمده است که کلیله و دمنه احتمالا در سده سوم میلادی سروده شده و اصل کتاب به زبان سانسکریت امروزه در دست نیست اما کتب دیگری که متاءخرترند به نامهای پنجه تنترا و هیتوپارسا موجود می باشد .
  21. در کتاب " انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی " تالیف دلیسی الیری " ترجمه احمد آرام ، دانشگاه تهران 1342 صفحات 109 – 108 چنین آمده است : پزشکان یونانی برای بعضی از گیاهان که تنها از هند بدست می آید اهمیت و خواص فراوان قائل بودند ، به همین جهت خسرو اول مردی را به نام " بذ " که طبیب سیاح مسیحی ، یا کشیش دهستانها بود مامور کرد برای جمع آوری گیاهان طبی به هند سفرکند . به این " بذ " کتابی منسوب است به نام " الف میگن " که آنرا تفسیری از کتاب اول طبیعی ارسطو دانسته اند و نسخه آن در دست نیست و نیز نسخه سریانی مجمموعه ای از داستان های هندی ( بودایی ) به نام کلیکک و دمنگ به او منسوب است و چنانکه عبدایشوع گفته است هیچ احتمال آن نمیرود که " بذ " این کتاب را از اصل هندی آن به سریانی ترجمه کرده باشد و بی شک ترجمه وی از روی نسخه پهلوی یا فارسی آن بوده است .
  22.  moss , cyril . " catalogue of syriac printed books and related literature in the british museum . " london , 1962 pp . 198-9"
  23.  wright , w . "a short history of syriac literature . " amsterdam . 1966 . p . 240
  24.  guidi , I . " studii sul testo arabo del librd dikalila e dimina . " 1873                  
  25.  korloveski , cirillo . " audo ( joseph ) catholicos des chaldeans catholioues de 1878 , ( d . 1876 ) "in dictionnaire d , histoire et de geographic eaclesiastiq , 5 (1931) :317 – 56
  26. شهری از توابع موصل واقع در خاک عراق
  27. 27. پیدایش این فرقه به سن دومینیک نسبت داده اند که در سال 1215 میلادی در یکی از شهرهای جنوبی فرانسه به ایجاد این فرقه همت گماشت و سال بعد رسما مورد تایید پاپ اعظم قرار گرفت . اعضای این فرقه در سال 1844 در موصل مستقر شدند و در خانه ای که سابقا محل اقامت میسیوبوتا باستان شناس معروف فرانسوی بود اقامت گزیدند .
    Pears cyclopeadia general information . page 548 16 th edition , 1950
    . Bonomi, joseph . " ninveh and its palacer . " london , 1853 p . 21.
  28. در اینجا عین نوشته کلیله و دمنه شناس معروف ایران محمد جعفر استاد علیمقام دانشگاه تهران را که از کتاب بسیار معروفش " درباره کلیله و دمنه " گرفته شده نقل می نماییم :
    " علاوه بر ترجمه های قدیم و جدید سریانی کلیله و دمنه " یک ترجمه  دیگر از این کتاب به زبان سریانی صورت گرفته است که آخرین ترجمه بشمار میرود . این ترجمه در قرن نوزدهم میلادی به عمل آمده و کشیش عالی مقام آسوری ، توما اودو ، اسقف کلدانیان اورمیه ( رضائیه ) بود ، آنرا از روی ترجمه کلیله و دمنه عربی ابن مقفع به سریانی جدید یا زبان آسوری در آورده و در 1895 میلادی در شهر موصل بطبع رسانیده است . این کتاب در پانزده باب است که برسم الخط نسطوری یا سریانی شرقی و با چاپ سنگی در مطبعه آباء دومنیکن به قطع جیبی چاپ شده است .
    درباره چاپ جدید که در ارومیه صورت گرفته می نویسد : زبان این نسخه و این ترجمه با زبان نسخه های دوگانه قبلی کاملا متفاوت است و این زبان که آنرا زبان سریانی جدید مینامند در واقع زبان زنده آسوری است که اقلیت کلدانیان و آشوریان ایران بدان سخن می گویند .
  29. یک کلیله و دمنه دیگری که در سال 1885 به زبان اشوری و عربی است در کتابخانه کنگره آمریکا موجود است که تحت شماره 9-30-11
    Lc . call number , pn 989 . 15 b 4 , 1885 نگهداری می شود که به علت فراهم نبودن امکانات بر روی آن مطالعه ای انجام نگرفته است .

هانیبال گورگیز
تهران 1367 ( 1988 )